राजु मास्के:
आज शैलजा आचार्यको स्मरण गर्दा केवल उहाँको इतिहास सम्झिने मात्र होइन, उहाँले स्थापित गरेका राजनीतिक मूल्यहरूको पनि समीक्षा गर्न आवश्यक छ।
नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको इतिहास त्यस्ता व्यक्तित्वहरूले भरिएको छ, जसले आफ्नो व्यक्तिगत सुख–सुविधा, परिवार र भविष्यभन्दा माथि उठेर राष्ट्र र जनताको अधिकारका लागि जीवन समर्पण गरे। यिनै महान् व्यक्तित्वमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो स्वर्गीय शैलजा आचार्य। उहाँ केवल नेपाली कांग्रेसकी नेतृ मात्र होइन, लोकतन्त्र, सुशासन, राजनीतिक नैतिकता र जनअधिकारका लागि निरन्तर संघर्ष गर्ने साहसी योद्धा हुनुहुन्थ्यो।
शैलजा आचार्यको जन्म वि.सं. २००१ साल वैशाख १६ गते विराटनगरको प्रख्यात कोइराला परिवारमा भएको थियो। राजनीतिक चेतना र लोकतान्त्रिक संस्कारले भरिएको परिवारमा हुर्किएकी उहाँले बाल्यकालदेखि नै प्रजातन्त्रको मूल्य र महत्व बुझ्नुभएको थियो। नेपाली राजनीतिका महान् नेता बी.पी. कोइरालासँगको निकट सम्बन्धले उहाँको राजनीतिक जीवनलाई अझ गहिरो बनायो।
राजा महेन्द्रले २०१७ सालमा प्रजातन्त्रको हत्या गरी निरंकुश पञ्चायती व्यवस्था लागू गरेपछि देशभर लोकतन्त्रप्रेमीहरू आन्दोलनमा उत्रिएका थिए। त्यही क्रममा केवल १६ वर्षको उमेरमा शैलजा आचार्यले टुँडिखेलमा राजा महेन्द्रलाई कालो झण्डा देखाएर इतिहास रच्नुभयो। त्यो समय महिलाहरू सार्वजनिक राजनीतिक गतिविधिमा सक्रिय हुनु दुर्लभ मानिन्थ्यो। तर शैलजाले साहस, दृढता र लोकतन्त्रप्रतिको प्रतिबद्धताको अनुपम उदाहरण प्रस्तुत गर्नुभयो। त्यस आन्दोलनपछि उहाँलाई पक्राउ गरी तीन वर्ष जेलमा राखियो। तर जेल, दमन र यातनाले उहाँको मनोबल कमजोर बनाउन सकेन।
पञ्चायतविरुद्धको आन्दोलनमा उहाँको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण रह्यो। भारतमा निर्वासित जीवन बिताउँदै गर्दा पनि उहाँ लोकतन्त्र पुनःस्थापनाको अभियानमा सक्रिय रहनुभयो। नेपाली कांग्रेसको युथ लिगको संस्थापक अध्यक्षका रूपमा उहाँले युवाहरूलाई संगठित गरी परिवर्तनको आन्दोलनलाई बलियो बनाउनुभयो। उहाँले आफ्नो जीवनको महत्वपूर्ण समय प्रजातन्त्रको लडाइँमै खर्चिनुभयो। व्यक्तिगत जीवनभन्दा राष्ट्र र जनताको हितलाई प्राथमिकता दिनु उहाँको विशेषता थियो।
२०४६ सालको जनआन्दोलनपछि प्रजातन्त्र पुनःस्थापित भयो। त्यसपछि शैलजा आचार्यले सरकारमा विभिन्न जिम्मेवारी सम्हाल्नुभयो। कृषिमन्त्री हुँदा उहाँले किसानका समस्या समाधान गर्न पहल गर्नुभयो। कृषि मन्त्रालयभित्र रहेको भ्रष्टाचार र कमिसनखोरीविरुद्ध खुलेर बोल्नुभयो। “मन्त्रालयमा कमिसनखोरहरूको जालो छ” भन्ने उहाँको अभिव्यक्ति त्यतिबेला निकै चर्चित बन्यो। आफ्नै सरकार र पार्टीभित्रबाट आलोचना हुँदा पनि उहाँ सत्य बोल्न पछि हट्नुभएन। अन्ततः आफ्नो सिद्धान्त र इमान्दारिता जोगाउन मन्त्री पदबाट राजीनामा दिनुभयो। नेपालको राजनीतिक इतिहासमा यस्तो नैतिक साहस प्रदर्शन गर्ने नेता विरलै भेटिन्छन्।
त्यसपछि उहाँ नेपालकी पहिलो महिला उपप्रधानमन्त्री बन्नुभयो। जलस्रोत मन्त्रीका रूपमा रहँदा देशको जलस्रोत विकास र ऊर्जा उत्पादनका क्षेत्रमा महत्वपूर्ण पहल गर्नुभयो। महिलाको राजनीतिक सहभागिता कमजोर रहेको समयमा उहाँले नेतृत्वको उदाहरण प्रस्तुत गर्नुभयो।
आज शैलजा आचार्यको स्मरण गर्दा केवल उहाँको इतिहास सम्झिने मात्र होइन, उहाँले स्थापित गरेका राजनीतिक मूल्यहरूको पनि समीक्षा गर्न आवश्यक छ। वर्तमान नेपाली राजनीति अनेक चुनौतीहरूले घेरिएको छ। राजनीतिक दलहरूबीचको अविश्वास, भ्रष्टाचारका आरोप, सुशासनप्रतिको कमजोर प्रतिबद्धता र जनतामा बढ्दो निराशा आजका प्रमुख समस्या हुन्। लोकतन्त्र प्राप्तिका लागि संघर्ष गर्ने पुस्ताले देखेको सपना र आजको राजनीतिक अभ्यासबीच ठूलो दूरी देखिन थालेको छ।
यही सन्दर्भमा शैलजा आचार्यको जीवन अझ सान्दर्भिक बनेर आउँछ। उहाँले पदभन्दा सिद्धान्तलाई ठूलो मान्नुभयो। सत्ताभन्दा सत्यलाई प्राथमिकता दिनुभयो। आफ्नो पार्टीको सरकारमा रहेर पनि गलत कुराविरुद्ध आवाज उठाउनुभयो।
आजको राजनीतिमा यस्तै साहस, नैतिकता र जवाफदेहिताको आवश्यकता महसुस भइरहेको छ।
नेपालमा लोकतन्त्र संस्थागत भइसकेको छ तर लोकतान्त्रिक संस्कार अझै पूर्णरूपमा स्थापित हुन सकेको छैन। लोकतन्त्र केवल निर्वाचन र सरकार परिवर्तनमा सीमित हुँदैन। पारदर्शिता, जवाफदेहिता, विधिको शासन र जनताको विश्वास लोकतन्त्रका आधारस्तम्भ हुन्। शैलजा आचार्यले जीवनभर यही मूल्यका लागि संघर्ष गर्नुभयो। त्यसैले उहाँको योगदान केवल इतिहासको विषय होइन, वर्तमान र भविष्यका लागि पनि प्रेरणाको स्रोत हो।
आजको युवा पुस्ताले शैलजा आचार्यको जीवनबाट संघर्ष, त्याग, इमान्दारिता र देशप्रेमको पाठ सिक्नुपर्छ। परिवर्तन केवल नाराले सम्भव हुँदैन, त्यसका लागि समर्पण, साहस र नैतिक नेतृत्व आवश्यक हुन्छ भन्ने सन्देश उहाँको जीवनले दिन्छ। उहाँले देखाएको बाटोमा हिँड्न सके मात्रै लोकतन्त्रको वास्तविक उद्देश्य पूरा हुनेछ।
वि.सं. २०६६ साल जेठ २९ गते उहाँको निधन भयो। उहाँको भौतिक शरीर हामीबीच नरहे पनि उहाँले स्थापित गर्नुभएको लोकतान्त्रिक मूल्य, राजनीतिक इमान्दारिता र संघर्षशील व्यक्तित्व नेपाली राजनीतिका लागि सधैं प्रेरणाको स्रोत बनेर रहनेछ। आज उहाँको १७ औँ स्मृति दिवसमा उहाँप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै लोकतन्त्र, सुशासन र राजनीतिक नैतिकताको पक्षमा पुनः प्रतिबद्ध हुने समय आएको छ।
उहाँको योगदानलाई सम्मान गर्ने सबैभन्दा ठूलो उपाय भनेकै उहाँले देखाएको मूल्य, आदर्श र संघर्षको मार्गलाई व्यवहारमा अनुसरण गर्नु हो।
स्वर्गीय शैलजा आचार्यप्रति हार्दिक श्रद्धासुमन।
जन्म : वि.सं. २००१ वैशाख १६ गते
स्वर्गारोहण : वि.सं. २०६६ जेठ २९ गते
